Tarihçe تاريهچ

Osmanlıca terimi Tazminat Dönemi (1839-1876) aydınlarınca ortaya atılmıştır. Daha önceleri Türk lehçelerinin hepsine Türki (Türkçe) ya da lisan-ı Türki (Türk dili) deniyordu. 19. yüzyılda artan milliyetçilik hareketlerine karşılık, Osmanlı Devleti’nin siyasal bütünlüğünü korumak amacıyla yeni bir milliyetçilikle ortaya çıkan Tanzimat aydınları, millet-i Osmaniye (Osmanlı milleti) kavramını geliştirdiler. Osmanlı toprakları üzerinde konuşulup yazılan Türkçeye de Osmani (Osmanlıca) ya da lisan-ı Osmani (Osmanlı dili) adını verdiler.

Türkler tarih boyunca farklı din ve kültürlerle bir arada yaşadıkları için farklı alfabeler kullanmışlardır. 5. yüzyıldan 20. yüzyıla değin yakın ilişki içinde bulundukları kültürlerin etkisiyle Göktürk, Uygur, Sogd, Çin, Tibet, Nasturi-Süryani, Mani, Brahmi, Peçenek, Kuman, Yunan, İbrani, Slav, Arap ve Latin alfabeleri değişik dönemlerde kullanılmıştır. Bunlar arasında Türklerin büyük bölümü tarafından en uzun süre (11. yüzyıldan 20. yüzyıla değin) kullanılanı Arap alfabesidir.

Tarihsel gelişimi açısından Osmanlıca üç döneme ayrılır:

1. Eski Osmanlıca ya da Eski Anadolu Türkçesi: (13-15. yüzyıllar arası)

2. Orta Osmanlıca ya da Klasik Osmanlıca: (16-19. yüzyıllar arası)

3. Yeni Osmanlıca (19. yüzyıl-20. yüzyılın başları)

1. Eski Osmanlıca (Eski Anadolu Türkçesi):

Türklerin büyük bölümü 10. yüzyıla değin Uygur harflerini kullanıyordu. İslamiyetin kabul edilmesinin ardından, Arap kültürünün etkisiyle Arap harfleri kullanılmaya başladı. 15. yüzyıla değin dilde Arapça ve Farsça sözcük ve tamlamalar azdı. Öte yandan 15. yüzyılda İstanbul’da başlayan saray yaşamı Arap, İranlı sanat ve bilim çevrelerini kendisine çekti; ürkçenin yanı sıra, Arapça ve Farsça yüksek sınıf ve aydınlarca kabul görmeye başladı. Bu yabancı öğeler 15. yüzyıldan sonra özellikle nazımda arttı.

2. Orta Osmanlıca (Klasik Osmanlıca):

16. yüzyıldan başlayarak Arapça ve Farsça yalnızca sözcük kullanımı olarak değil, dilbilgisi açısından da Türkçeyi etkilemeye başladı. 19. yüzyıla değin süren bu dönemde Arapça ve Farsça tamlamalar yalnızca isim soylu sözcüklere değil fiillere de girdi. Kökü yabancı bileşik sözcükler oluşturuldu, düzyazı dilinde kısa ve yalın tümcelerin yerini bağlaçlarla uzatılmış yabancı öğelerle dolu tümceler aldı. Dönemin sanatçıları Eski Osmanlıcada kullanılan görece yalın Türkçe yerine Arapça ve Farsçadaki ustalıklarını gösterme yolunu seçtiler.

3. Yeni Osmanlıca:

19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde matbaanın kurulması, çeşitli konularda gazete ve dergilerin yayımanması ve Batı kültürüne açılma çabaları düzyazıda etkisini gösterdi. Halkın anlayabileceği bir dille yazma girişimiyle dönemin yazar ve yayıncıları daha yalın bir dil kullanmaya başladılar. Yazıda ilk kez noktalama işaretleri kullanılırken, edebiyatta Batı etkisiyle roman, hikaye gibi yeni türlere ilgi arttı. Türkçe kavramı üzerinde durularak dilbilgisi kitapları ve sözlükler yayımlanmaya başladı. Öte yandan Batı’dan alınan yeni kavramları (Batılılaşma, milliyetçilik, Osmanlıcılık vs.) karşılayacak Türkçe sözcüklerin olmaması sebebiyle yeniden Arapça ve Farsça sözcüklerle tamlamalara başvuruldu. Arapça ve Farsça sözcük köklerinden yeni sözcükler türetildi. Bu dönemin sonunda özellikle şiirde ağdalı bir dil kullanılmasına (Edebiyat-ı Cedide, Fecr-i Âti) ve yabancı sözcüklere yer verilmesine karşın, dilde yabancı öğelerden arındırma çabaları devam etti. Bu süreç 1928’deki Harf Devrimi’nden sonra daha da hızlandı.

وسمانليجا تريمى طازمينات دونمى (۱۸۳۹۱۸۷۶) ايدينلارينجا اورتايا اتيلميشتير. داها اونجلرى طورك لهچلرينين هپسينه طوركى (طوركچ) يا دا ليسانى طوركى (طورك ديلي) دنييوردو. ۱۹. يوزييلدا ارتان ميللييتچيليك هاركتلرينه كارشيليك، وسمانلى دولتي’نين سيياسال بوتونلوغونو كوروماك اماجييلا ينى بير ميللييتچيليكله اورتايا چيكان طانزيمات ايدينلاري، ميللتى وسمانييه (وسمانلى ميللتي) كاورامينى كليشتيرديلر. وسمانلى توپراكلارى اوزرينده كونوشولوپ يازيلان طوركچيه ده وسمانى (وسمانليجا) يا دا ليسانى وسمانى (وسمانلى ديلي) ادينى ورديلر.

طوركلر تاريه بويونجا فاركلى دين وه كولتورلرله بير ارادا ياشاديكلارى ايچين فاركلى الفابلر كوللانميشلاردير. ۵. يوزييلدان ۲۰. يوزييلا دغين ياكين ايليشكى ايچينده بولوندوكلارى كولتورلرين تكيسييله كوكتورك، ويكور، صوكد، چين، طيبت، ناستوريصورياني، ماني، براهمي، پچنك، كومان، يونان، ىبراني، صلاو، آراپ وه لاتين الفابلرى دغيشيك دونملرده كوللانيلميشتير. بونلار اراسيندا طوركلرين بويوك بولومو تارافيندان ن اوزون سوره (۱۱. يوزييلدان ۲۰. يوزييلا دغين) كوللانيلانى آراپ الفابسيدير.

طاريهسل كليشيمى اچيسيندان وسمانليجا اوچ دونمه ايريلير:

۱. اسكى وسمانليجا يا دا اسكى آنادولو طوركچسي: (۱۳۱۵. يوزييللار اراسي)

۲. ورتا وسمانليجا يا دا كلاسيك وسمانليجا: (۱۶۱۹. يوزييللار اراسي)

۳. ينى وسمانليجا (۱۹. يوزييل۲۰. يوزييلين باشلاري)

۱. اسكى وسمانليجا (اسكى آنادولو طوركچسي):

طوركلرين بويوك بولومو ۱۰. يوزييلا دغين ويكور هارفلرينى كوللانييوردو. ىسلامييتين كابول ديلمسينين ارديندان، آراپ كولتورونون تكيسييله آراپ هارفلرى كوللانيلمايا باشلادي. ۱۵. يوزييلا دغين ديلده آراپچا وه فارسچا سوزجوك وه تاملامالار ازدي. وته ياندان ۱۵. يوزييلدا ىستانبول’دا باشلايان ساراي ياشامى آراپ، ىرانلى سانات وه بيليم چورلرينى كنديسينه چكتي؛ اوركچنين يانى سيرا، آراپچا وه فارسچا يوكسك سينيف وه ايدينلارجا كابول كورميه باشلادي. بو يابانجى اوغلر ۱۵. يوزييلدان سونرا اوزلليكله نازيمدا ارتتي.

۲. ورتا وسمانليجا (كلاسيك وسمانليجا):

۱۶. يوزييلدان باشلاياراك آراپچا وه فارسچا يالنيزجا سوزجوك كوللانيمى اولاراك دغيل، ديلبيلكيسى اچيسيندان دا طوركچيى تكيلميه باشلادي. ۱۹. يوزييلا دغين سورن بو دونمده آراپچا وه فارسچا تاملامالار يالنيزجا ايسيم سويلو سوزجوكلره دغيل فييللره ده كيردي. كوكو يابانجى بيلشيك سوزجوكلر اولوشتورولدو، دوزيازى ديلينده كيسا وه يالين تومجلرين يرينى باغلاچلارلا اوزاتيلميش يابانجى اوغلرله دولو تومجلر الدي. دونمين ساناتچيلارى اسكى وسمانليجادا كوللانيلان كورجه يالين طوركچه يرينه آراپچا وه فارسچاداكى اوستاليكلارينى كوسترمه يولونو سچتيلر.

۳. ينى وسمانليجا:

۱۹. يوزييلدا وسمانلى دولتي’نده ماتباانين كورولماسي، چشيتلى كونولاردا كازته وه دركيلرين ياييمانماسى وه باتى كولتورونه اچيلما چابالارى دوزيازيدا تكيسينى كوستردي. حالكين انلايابيلجغى بير ديلله يازما كيريشيمييله دونمين يازار وه يايينجيلارى داها يالين بير ديل كوللانمايا باشلاديلار. يازيدا ايلك كز نوكتالاما ايشارتلرى كوللانيليركن، دبيياتتا باتى تكيسييله رومان، هيكايه كيبى ينى تورلره ايلكى ارتتي. طوركچه كاورامى اوزرينده دورولاراك ديلبيلكيسى كيتاپلارى وه سوزلوكلر ياييملانمايا باشلادي. وته ياندان باتي’دان الينان ينى كاوراملارى (باتيليلاشما، ميللييتچيليك، وسمانليجيليك وس.) كارشيلاياجاك طوركچه سوزجوكلرين اولماماسى سببييله ينيدن آراپچا وه فارسچا سوزجوكلرله تاملامالارا باشورولدو. آراپچا وه فارسچا سوزجوك كوكلريندن ينى سوزجوكلر تورتيلدي. بو دونمين سونوندا اوزلليكله شييرده اغدالى بير ديل كوللانيلماسينا (ادبيياتى جديد، فجرى آتي) وه يابانجى سوزجوكلره ير وريلمسينه كارشين، ديلده يابانجى اوغلردن ارينديرما چابالارى دوام تتي. بو سورچ ۱۹۲۸’دكى حارف دوريمي’ندن سونرا داها دا هيزلاندي.
وسمانليجا تريمى طازمينات دونمى (۱۸۳۹۱۸۷۶) ايدينلارينجا اورتايا اتيلميشتير. داها اونجلرى طورك لهچلرينين هپسينه طوركى (طوركچ) يا دا ليسانى طوركى (طورك ديلي) دنييوردو. ۱۹. يوزييلدا ارتان ميللييتچيليك هاركتلرينه كارشيليك، وسمانلى دولتي’نين سيياسال بوتونلوغونو كوروماك اماجييلا ينى بير ميللييتچيليكله اورتايا چيكان طانزيمات ايدينلاري، ميللتى وسمانييه (وسمانلى ميللتي) كاورامينى كليشتيرديلر. وسمانلى توپراكلارى اوزرينده كونوشولوپ يازيلان طوركچيه ده وسمانى (وسمانليجا) يا دا ليسانى وسمانى (وسمانلى ديلي) ادينى ورديلر.

طوركلر تاريه بويونجا فاركلى دين وه كولتورلرله بير ارادا ياشاديكلارى ايچين فاركلى الفابلر كوللانميشلاردير. ۵. يوزييلدان ۲۰. يوزييلا دغين ياكين ايليشكى ايچينده بولوندوكلارى كولتورلرين تكيسييله كوكتورك، ويكور، صوكد، چين، طيبت، ناستوريصورياني، ماني، براهمي، پچنك، كومان، يونان، ىبراني، صلاو، آراپ وه لاتين الفابلرى دغيشيك دونملرده كوللانيلميشتير. بونلار اراسيندا طوركلرين بويوك بولومو تارافيندان ن اوزون سوره (۱۱. يوزييلدان ۲۰. يوزييلا دغين) كوللانيلانى آراپ الفابسيدير.